عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
1018
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
مقاصد باطنى ملت همراهى ندارد . صدر اعظم هم محض ترقى مشير الملك مىگويد عرايض را واسطه باشد . آقا سيد عبد اللّه تمام خيالش براى آزادى سخن و قلم است . در عشر اول رجب ، مشير السلطنه احضار شد . تبريز در عشر اول جمادى الثانيه كه علما هنوز در قم بودند و ما بين دولت و ملت اصلاح نشده بود و اين خبر به علماى تبريز رسيد و خيال فتنهء بزرگ داشتند . ابتدا عريضهء تلگرافى ذيل را به شاه زدند . عرض حضور مبارك پادشاه اسلامپناه خلّد اللّه سلطنته ، دستخط مبارك از جانب سنى الجوانب همايونى در جواب عريضهء تلگرافى اين دعاگويان زيارت شد . اين خادمان شريعت مطهره هيچ وقت از تقويت دولت اسلام فروگذار كرده وجود مبارك پادشاه ظل اللّه را سرمشق عدالت و ديندارى و شرعپرستى دانسته و مىدانيم و واضح مىبينيم كه مغرضين دربارى نمىگذارند عرايض ما و ساير خادمان شريعت مطهره ، چه در طهران و چه در ساير نقاط ممالك محروسه ، درست به عرض حضور حضرت سلطانى برسد و مقصد حقهء مشروحهء ما را در البسهاى كه منافى اغراض خودشان نباشد جلوه مىدهند . ما خادمان شريعت مطهره و ساير اهل آذربايجان كه چهل سال است به فرمايشات ملوكانه آشنا هستيم مىبينيم كه عرايض ما را هيچ كدام از لحاظ مبارك نگذرانيدهاند و هيچ يك از عبارات دستخط جوابيه از الفاظ در ربار و زايش طبع عدالتپرور ملوكانه نيست و اوضح من الشمس است كه نص عبارات خائنين بوده . اين است مختصرى از اوضاع مملكت را از اول مذاكره كه علماى دار الخلافهء باهره با اولياى دولت روز افزون داشتهاند الى يومنا هذا به عرض مىرسانيم و باقى را به تكليف ديندارى خود بندگان حضرت همايونى مىگذاريم . سابقا علماى دار الخلافهء طهران با رضاى كافهء علماى ممالك محروسه از اولياى دولت خواستار شدند كه قرارى در اصلاح وضع محاكمات و دفتر ماليات دولت عليه داده آيد كه در ظل پادشاه اسلام عموم رعايا از بىاعدالتىهاى عديده آسوده در مهد امن و امان باشند . چون هردو اين مقصود منافى با طريقهء استبداد و ظلم وزراى دربارى بود ، علماى دار الخلافه را به وعدههاى بىاساس اميدوار كرده آنها را از مهاجرت اوليه به آستان مطهر حضرت عبد العظيم رجعت دادند و به مواعيد كاذبه چندى سرگردان نگاه داشته از آن طرف خاطر خطير سلطانى را از انجاح حوائج آنها مطمئن ساختند . علماى دار الخلافه هرچه منتظر شدند كه مواعيد اولياى دولت و وزراى دربارى اقدام در نفى و طرد جمعى از وضيع و شريف كه جز خيرخواهى